นักวิชาการ มก. แนะแนวทางยกระดับโคเนื้อไทย ชู 4 กลยุทธ์ รู้ต้นทุน รู้ตลาด รู้ผู้ซื้อ และสร้างเครือข่ายเกษตรกรให้เข้มแข็ง ปรับมุมคิด จากการมุ่งเน้นปริมาณการผลิต สู่การบริหารจัดการฟาร์มที่ตอบโจทย์ตลาดและสร้างผลกำไรอย่างยั่งยืน
ศาสตราจารย์ ดร.ศกร คุณวุฒิฤทธิรณ ภาควิชาสัตวบาล คณะเกษตร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ โพสต์ข้อความที่น่าสนใจลงในเฟซบุ๊กส่วนตัว Skorn Koonawootrittriron ระบุว่า “เลี้ยงโคเนื้ออย่างไรให้อยู่รอด มีกำไร และเติบโตได้ในตลาดที่เปลี่ยนไป”
ชวนกันปรับเปลี่ยน จากการเลี้ยงโคให้โต สู่การเลี้ยงโคให้คุ้มค่า และมีตลาดรองรับ กันครับ
ห่างจากการเขียนเล่าเรื่องวิชาการด้านสัตวบาล/สัตวศาสตร์ไปสักพัก … ช่วงนี้ร่างกายยังอยู่ระหว่างพักฟื้น การเดินเหิน และทำกิจกรรมต่าง ๆ ยังไม่คล่องตัวนัก แต่ความคิดและความสนใจในงานวิชาการยังคงทำงานตามปกติ
เมื่อพอมีเวลา จึงถือโอกาสกลับมาทบทวนข้อมูลและสถานการณ์โคเนื้อไทยในปัจจุบัน แล้วนำความรู้และประสบการณ์ด้านการปรับปรุงพันธุ์ การผลิต และการจัดการโคเนื้อ มาสาธยายในมุมที่เกษตรกรน่าจะนำไปใช้ประโยชน์ได้จริง รวมถึงอาจเป็นแนวทางต่อยอดการทำงานร่วมกับเครือข่ายเกษตรกร ผู้ประกอบการ และหน่วยงานในพื้นที่ของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ (มก.) ได้เช่นกัน
สถานการณ์โคเนื้อไทยวันนี้ … มีทั้งความหวังและความท้าทาย
ข้อมูลสำนักงานเศรษฐกิจการเกษตรคาดการณ์ว่า ปี 2569 ประเทศไทยจะมีการผลิตโคเนื้อประมาณ 1.14 ล้านตัว เพิ่มขึ้นร้อยละ 3.03 จากปีก่อน ขณะที่ข้อมูลราคา ณ วันที่ 8 พฤศจิกายน 2569 ระบุว่า โคพันธุ์ลูกผสมขนาดกลางมีราคาเฉลี่ยประมาณ 22,533 บาทต่อตัว เพิ่มขึ้นร้อยละ 14.7 เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปีก่อน
ดูเหมือนจะเป็นสัญญาณที่ดี … แต่ตัวเลขราคาที่สูงขึ้นไม่ได้หมายความว่าเกษตรกรทุกคนจะมีกำไร เพราะโคแต่ละประเภท แต่ละพื้นที่ และแต่ละช่วงอายุมีตลาดแตกต่างกัน ขณะที่ต้นทุนอาหารสัตว์ แรงงาน เงินทุน สุขภาพสัตว์ และระยะเวลาการเลี้ยง ยังคงเป็นภาระสำคัญ
ยิ่งไปกว่านั้น ตลาดเนื้อโคไทยยังต้องแข่งขันกับสินค้านำเข้า และต้องตอบสนองผู้บริโภคที่ให้ความสำคัญกับราคา คุณภาพ ความปลอดภัย และความสม่ำเสมอมากขึ้น
คำถามจึงไม่ใช่เพียงว่า “ทำอย่างไรให้ราคาโคสูงขึ้น” แต่ควรถามต่อว่า “จะเลี้ยงโคอย่างไรให้มีต้นทุนเหมาะสม ได้ผลผลิตตรงความต้องการ และขายแล้วมีกำไรจริง”
จากมุมมองทางวิชาการสัตวบาล และประสบการณ์ที่ได้ทำงานกับเกษตรกรและผู้ประกอบการ มีอยู่ 4 เรื่องที่อยากชวนพิจารณา …
1. จะลดต้นทุนตรงไหน … ต้องรู้ก่อนว่าต้นทุนเกิดจากอะไร
เกษตรกรจำนวนไม่น้อยทราบดีว่าซื้อโคมาเท่าไร ขายได้เท่าไร แต่ยังไม่ทราบแน่ชัดว่า ระหว่างเลี้ยงนั้นมีค่าใช้จ่ายเกิดขึ้นเท่าไร โดยเฉพาะค่าอาหารหยาบ อาหารข้น แรงงาน ค่ายา ค่าเสียโอกาสจากเงินลงทุน และต้นทุนของแม่พันธุ์ที่เลี้ยงไว้แต่ไม่ได้ให้ลูกตามเป้าหมาย
สำหรับโคขุน สิ่งที่ควรทราบไม่ใช่เพียงน้ำหนักที่เพิ่มขึ้น แต่ต้องรู้ว่า น้ำหนักเพิ่มขึ้น 1 กิโลกรัม มีต้นทุนเท่าไร เพราะโคที่โตเร็วอาจไม่ได้สร้างกำไรมากที่สุดเสมอไป หากต้องใช้อาหารราคาแพงหรือเลี้ยงนานเกินความเหมาะสม
ลองพิจารณาตัวอย่างง่าย ๆ …
หากโคขุนมีน้ำหนักเพิ่มเฉลี่ยวันละ 0.8 กิโลกรัม ใช้ต้นทุนอาหารและการเลี้ยงเพิ่มเติมวันละ 60 บาท เท่ากับมีต้นทุนเพิ่มเติมประมาณ 75 บาทต่อน้ำหนักตัวที่เพิ่มขึ้น 1 กิโลกรัม หากขายน้ำหนักที่เพิ่มขึ้นนั้นได้กิโลกรัมละ 85 บาท จะเหลือส่วนต่างเพียง 10 บาทต่อกิโลกรัม ก่อนหักต้นทุนอื่นที่ยังไม่ได้รวม
ตัวเลขนี้เป็นเพียงตัวอย่างเพื่อให้เห็นวิธีคิด ไม่ใช่ราคาหรือต้นทุนอ้างอิงของตลาดปัจจุบัน
ดังนั้น การลดต้นทุนจึงควรเริ่มจากการจัดการอาหารให้เหมาะสม ใช้อาหารหยาบที่มีคุณภาพ วางแผนสำรองอาหารสำหรับฤดูแล้ง ใช้วัตถุดิบท้องถิ่นอย่างถูกหลักโภชนาการ และชั่งน้ำหนักเพื่อติดตามการเจริญเติบโตเป็นระยะ
สำหรับฟาร์มแม่พันธุ์ การเพิ่มอัตราการผสมติด ลดระยะห่างการให้ลูก และลดจำนวนแม่โคที่กินอาหารแต่ไม่ให้ผลผลิต ก็เป็นการลดต้นทุนที่สำคัญไม่แพ้กัน
ประเด็นสำคัญ … ไม่ใช่เลี้ยงให้ถูกที่สุด แต่ต้องเลี้ยงให้คุ้มค่าที่สุด
2. ควรผลิตโคแบบไหน … ให้ตลาดเป็นผู้ช่วยกำหนดเป้าหมาย
บางครั้งเกษตรกรให้ความสำคัญกับสายพันธุ์ รูปร่าง หรือขนาดของโคมาก จนอาจมองข้ามคำถามว่า โคที่กำลังผลิตนั้นจะขายให้ใคร และผู้ซื้อให้ราคากับคุณลักษณะใด
ตลาดโคเนื้อไม่ได้มีเพียงตลาดเดียว …
ตลาดโคพื้นเมืองและโคมีชีวิตทั่วไป อาจให้ความสำคัญกับความแข็งแรง ความเหมาะสมกับสภาพแวดล้อม และต้นทุนการเลี้ยง ขณะที่ตลาดโคขุนเชิงพาณิชย์สนใจน้ำหนัก อัตราการเจริญเติบโต ประสิทธิภาพการใช้อาหาร และคุณภาพซาก ส่วนตลาดเนื้อคุณภาพสูงอาจให้ความสำคัญกับไขมันแทรก ความนุ่ม ความสม่ำเสมอ และระบบตรวจสอบย้อนกลับมากขึ้น
โคที่เหมาะกับตลาดหนึ่ง จึงไม่จำเป็นต้องเหมาะกับอีกตลาดหนึ่ง
ในทางปรับปรุงพันธุ์ เราควรเลือกพ่อแม่พันธุ์จากข้อมูลสมรรถนะและค่าความสามารถทางพันธุกรรม ควบคู่กับความเหมาะสมของอาหาร สภาพแวดล้อม และระบบการเลี้ยง ไม่ใช่เลือกจากรูปร่างที่สวยงามหรือสายเลือดที่มีชื่อเสียงเพียงอย่างเดียว
ยิ่งมีข้อมูลน้ำหนักแรกเกิด น้ำหนักหย่านม การเจริญเติบโต การสืบพันธุ์ และคุณภาพซากมากเท่าไร การคัดเลือกก็จะมีเหตุผลและแม่นยำมากขึ้นเท่านั้น
อย่างไรก็ตาม เทคโนโลยีพันธุกรรมหรือการตรวจจีโนมไม่จำเป็นต้องเป็นจุดเริ่มต้นของทุกฟาร์ม การบันทึกข้อมูลที่ถูกต้องและต่อเนื่องต่างหากที่เป็นพื้นฐานสำคัญ
โคพันธุ์ดี … ไม่ใช่โคที่มีราคาซื้อขายพันธุ์สูงที่สุด แต่ควรเป็นโคที่สร้างผลตอบแทนได้ดีในระบบการผลิตและตลาดเป้าหมาย
3. จะขายให้ใคร … ต้องรู้ตั้งแต่ก่อนเริ่มเลี้ยง
อีกเรื่องที่อยากเน้นคือ การเปลี่ยนจากวิธีคิดแบบ “เลี้ยงโคให้ได้ก่อน แล้วค่อยหาคนซื้อ” มาเป็น “รู้ความต้องการของผู้ซื้อ แล้ววางแผนผลิตให้สอดคล้อง”
ก่อนลงทุนซื้อโคเข้าขุน ควรทราบอย่างน้อยว่า ผู้ซื้อเป็นใคร ต้องการโคพันธุ์ใด น้ำหนักเท่าไร อายุประมาณไหน มีข้อกำหนดด้านสุขภาพและคุณภาพซากอย่างไร และใช้เกณฑ์ใดในการกำหนดราคา
โดยเฉพาะการซื้อขายตามน้ำหนักและคุณภาพที่ตรวจสอบได้ จะช่วยให้เกษตรกรประเมินผลตอบแทนได้ชัดเจนขึ้น
ปัจจุบันภาครัฐได้หารือแนวทางพัฒนาราคาอ้างอิงและระบบซื้อขายตามน้ำหนัก รวมถึงการพัฒนาตลาดให้เชื่อมโยงผู้ผลิต โรงฆ่าสัตว์ ผู้แปรรูป และผู้จำหน่ายมากขึ้น ถือเป็นทิศทางที่น่าสนใจ แม้ยังต้องติดตามผลในทางปฏิบัติ
สิ่งที่เกษตรกรสามารถเริ่มได้ทันทีคือ สอบถามความต้องการของผู้ซื้อหลายราย เปรียบเทียบเงื่อนไขการรับซื้อ บันทึกน้ำหนักและคุณภาพโค และวางแผนช่วงเวลาจำหน่ายให้เหมาะสม
เพราะบางครั้ง การขายโคในเวลาที่เหมาะสม อาจให้กำไรมากกว่าการเลี้ยงต่อเพื่อรอน้ำหนักเพิ่ม
การตลาดที่ดีจึงไม่ใช่เพียงการขายให้ได้ราคา แต่ต้องทำให้ผู้ซื้อมั่นใจ และผู้ผลิตได้รับผลตอบแทนที่เป็นธรรม
4. จะรวมกลุ่มกันอย่างไร … ให้มีรายได้มั่นคงมากขึ้น
เรื่องนี้น่าจะมีความสำคัญต่ออนาคตของเกษตรกรรายย่อยมากทีเดียว
เกษตรกรที่เลี้ยงโคเพียงไม่กี่ตัว อาจมีข้อจำกัดในการจัดหาอาหาร การเข้าถึงเทคโนโลยี การขนส่ง และการต่อรองกับผู้ซื้อ แต่หากสามารถรวมกลุ่มกันอย่างมีระบบ ข้อจำกัดบางส่วนอาจกลายเป็นโอกาสได้
การรวมกลุ่มที่มีประสิทธิภาพไม่ควรหยุดอยู่เพียงการจดทะเบียนหรือการขอรับการสนับสนุนจากภาครัฐ แต่ควรพัฒนาไปสู่การบริหารการผลิตและธุรกิจร่วมกัน เช่น วางแผนใช้พ่อพันธุ์หรือพันธุกรรมที่เหมาะสม จัดหาอาหารสัตว์ร่วมกัน กำหนดมาตรฐานการเลี้ยง รวบรวมข้อมูลโค และวางแผนส่งมอบผลผลิตให้ตรงตามความต้องการของผู้ซื้อ
สมมติว่ากลุ่มเกษตรกรมีสมาชิก 50 ราย แต่ละรายผลิตโคเข้าสู่ตลาดได้เฉลี่ยปีละ 10 ตัว หากวางแผนร่วมกัน ก็อาจมีโคประมาณ 500 ตัวต่อปีสำหรับเจรจาธุรกิจ ซึ่งแตกต่างจากการที่เกษตรกรแต่ละรายต่างคนต่างขายอย่างมาก
อย่างไรก็ตาม ปริมาณเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ กลุ่มจะต้องสามารถรักษาคุณภาพ ความสม่ำเสมอ กำหนดรอบส่งมอบ และสร้างความน่าเชื่อถือให้ผู้ซื้อได้ด้วย
การรวมกลุ่มที่ประสบความสำเร็จจึงต้องมีทั้งความไว้วางใจ กติกาที่เป็นธรรม การบริหารที่โปร่งใส และตลาดรองรับจริง
เป้าหมายของการรวมกลุ่ม … ไม่ควรเป็นเพียงการมีสมาชิกมากขึ้น แต่ต้องทำให้สมาชิกมีต้นทุนลดลง ขายได้ดีขึ้น และมีรายได้สุทธิเพิ่มขึ้น
แล้วมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์จะมีส่วนช่วยได้อย่างไร ?
ในมุมของการทำงานเชิงพื้นที่ เรื่องโคเนื้อเป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของการนำองค์ความรู้จากมหาวิทยาลัยไปเชื่อมกับปัญหาและโอกาสของเกษตรกรอย่างเป็นรูปธรรม
มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์มีองค์ความรู้และบุคลากรหลายสาขาที่สามารถร่วมกันพัฒนาระบบการผลิตโคเนื้อ ตั้งแต่พันธุกรรมและการปรับปรุงพันธุ์ อาหารและโภชนาการ สุขภาพสัตว์ การจัดการฟาร์ม เศรษฐศาสตร์การผลิต เทคโนโลยีอาหาร ไปจนถึงการตลาดและการพัฒนาธุรกิจ
หากนำความเชี่ยวชาญเหล่านี้มาเชื่อมโยงกับเครือข่ายเกษตรกร สหกรณ์ ผู้ประกอบการ องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ตลอดจนคณะ วิทยาเขต ศูนย์ และสถานีของ มก. ก็มีโอกาสพัฒนาพื้นที่ต้นแบบที่เกษตรกรสามารถเรียนรู้และนำไปปรับใช้ได้จริง
สำหรับเครือข่ายโคเนื้อที่ได้ทำงานร่วมกันอยู่แล้ว โดยเฉพาะในจังหวัดบุรีรัมย์และพื้นที่อื่น ๆ น่าจะเป็นโอกาสดีที่จะพัฒนาความร่วมมือจากการถ่ายทอดความรู้ ไปสู่การออกแบบระบบการผลิตและการตลาดร่วมกัน พร้อมติดตามผลที่เกิดขึ้นกับเกษตรกรอย่างต่อเนื่อง
สิ่งที่อยากเห็นไม่ใช่เพียงจำนวนเกษตรกรที่เข้าร่วมอบรม หรือจำนวนเทคโนโลยีที่ถ่ายทอด แต่เป็นคำตอบที่ตรวจสอบได้ว่า …
ต้นทุนการผลิตลดลงเท่าไร? โคเจริญเติบโตดีขึ้นเพียงใด? แม่พันธุ์ให้ลูกได้สม่ำเสมอขึ้นหรือไม่? เกษตรกรขายโคได้ตรงตามความต้องการตลาดมากขึ้นแค่ไหน? และที่สำคัญที่สุด รายได้สุทธิและความมั่นคงของครัวเรือนเกษตรกรดีขึ้นจริงหรือไม่?
นี่น่าจะเป็นความหมายสำคัญของการบูรณาการภารกิจมหาวิทยาลัยกับการพัฒนาเชิงพื้นที่ ที่ไม่ได้หยุดอยู่เพียงกิจกรรมหรือผลผลิตจากงานวิชาการ แต่ต้องนำไปสู่ผลลัพธ์และผลกระทบที่เกิดขึ้นจริง
ท้ายที่สุด … การพัฒนาโคเนื้อไทยให้ก้าวต่อไปได้ ไม่อาจอาศัยเกษตรกรเพียงฝ่ายเดียว และไม่ควรฝากความหวังไว้กับการปรับตัวของราคาเพียงอย่างเดียว แต่ต้องอาศัยความร่วมมือระหว่างผู้ผลิต นักวิชาการ ผู้ประกอบการ และภาครัฐ ตลอดห่วงโซ่การผลิต
หากวันนี้เกษตรกรผู้เลี้ยงโคเนื้อจะเริ่มเปลี่ยนแปลงอะไรสักอย่าง อยากชวนให้เริ่มจาก 4 คำถามง่าย ๆ …
“ต้นทุนของเราอยู่ตรงไหน … โคแบบไหนที่ตลาดต้องการ … ใครคือผู้ซื้อที่เหมาะสม … และจะร่วมมือกับใครเพื่อให้เติบโตไปด้วยกันได้”
คำตอบเหล่านี้อาจไม่เหมือนกันในทุกฟาร์มและทุกพื้นที่ แต่จะเป็นจุดเริ่มต้นของการตัดสินใจที่มีข้อมูลและเหตุผลรองรับมากขึ้น
เพราะในท้ายที่สุด …
“ความสำเร็จของการเลี้ยงโคเนื้อ ไม่ได้วัดจากจำนวนโคที่เลี้ยง หรือขนาดของโคที่ขายได้เพียงอย่างเดียว แต่วัดจากความสามารถในการสร้างกำไร รักษาอาชีพ และพัฒนาคุณภาพชีวิตของเกษตรกรได้อย่างยั่งยืน”
ช่วงพักฟื้นร่างกายครั้งนี้ จึงถือเป็นโอกาสได้กลับมาทบทวนและแบ่งปันความรู้ในเรื่องที่คุ้นเคยอีกครั้ง … หวังว่าจะมีประโยชน์ต่อเกษตรกรและผู้เกี่ยวข้องอยู่บ้าง และอาจเป็นจุดเริ่มต้นของการแลกเปลี่ยนเรียนรู้และพัฒนาความร่วมมือเชิงพื้นที่ที่สร้างคุณค่าได้มากขึ้นในวันข้างหน้า 😊
เขียนครั้งนี้ยาวหน่อย ขออภัย ช่วยกันนะครับ
